Interview met Marjan Minnesma
Van huis uit is Marjan Minnesma bedrijfskundige, jurist milieurecht en filosoof. Zij was campagnedirecteur bij Greenpeace, directeur van het Instituut voor Transities aan de Erasmus Universiteit en is directeur en medeoprichter van Stichting Urgenda (samenvoeging van ‘urgent’ en ‘agenda’). Zij is de eerste ter wereld die de Staat met behulp van de rechter dwong om meer maatregelen te nemen om ontwrichtende klimaatveranderingen tegen te gaan. Daarbij heeft zij onder andere een beroep gedaan op mensenrechten ter bescherming van burgers tegen gevaarlijke klimaatverandering. Ze is drie maal gekozen tot nummer 1 van de Duurzame 100, een lijst met de invloedrijkste ‘duurzame’ Nederlanders. Verschillende keren sprak ze begin september, op ‘Duurzame Dinsdag’ in de voormalige zaal van de Tweede Kamer de ‘duurzame troonrede’.
Wat is uw ambitie en die van Urgenda?
We streven naar een snelle energietransitie in Nederland. Wij willen naar een circulaire economie binnen twintig jaar, waarbij we geheel overstappen van fossiele brandstoffen op duurzame energiebronnen. Hiermee willen we ontwrichtende klimaatverandering voorkomen. Eigenlijk zijn we dertig jaar te laat begonnen om het probleem aan te pakken. We zijn geen klassieke NGO die vertelt wat anderen moeten doen of zegt wat niet deugt, maar wij brengen zelf de oplossingen in de praktijk om anderen te inspireren of te helpen.
Waar haalt u uw inspiratie en motivatie vandaan?
Die komen uit mezelf. Ik hou van de natuur, de dieren, het platteland en de ruimte. Daarom is Duurzaamheid de rode draad in mijn leven en voel ik de urgentie om hieraan te werken. Ik weet veel, kan veel en ik heb een karakter om niet langs de zijlijn te staan. Ik vind het leuk om zaken op te starten, problemen op te lossen en te laten zien dat het wel kan waar andere mensen zeggen dat het niet kan. Ik ben ondernemend ingesteld. Daarnaast geloof ik dat de energietransitie nog mogelijk is, al hebben we weinig tijd.
Afgelopen zondag 10 maart was de grootste Klimaatmars ooit, met ongeveer 40.000 mensen en vele organisaties, waaronder Greenpeace en Milieudefensie. Hoe heeft u die ervaren?
Ik vond het een hartverwarmende bijeenkomst en was heel blij dat er zoveel mensen fysiek kwamen opdagen, ondanks het slechte weer. Er waren er veel meer dan bij de eerste klimaatmars die wij in 2014 organiseerden. Toen waren er 5.000. Nu hebben er 15.000 tieners aan dit succes bijgedragen. Zij protesteerden op het Malieveld met passie, met de boodschap: ‘Willen jullie eens stoppen met dat geklets en aan de slag gaan?’ Je kunt wel zeggen dat het onderwerp nu echt op de kaart staat en dat er gevoel voor urgentie is ontstaan. Er gaat nog veel meer komen. Dat is ook nodig, want de huidige jonge generatie gaat de gevolgen van klimaatverandering echt ervaren.
In Nederland hebben we hebben de warmste zomer ooit gehad (2018) en eind februari de warmste wintermaanden. Hoe staan we er echt voor?
We hebben het over een noodsituatie, dat dringt kennelijk niet door. In het Parijs-akkoord staat: ‘De temperatuur mag niet met meer dan 2°C stijgen ten opzichte van 1850, liefst maximaal met 1,5°C. Bij 1,5°C opwarming blijft koraal in zee leven, bij 2°C gaat deze kraamkamer van de zee dood. Ecosystemen zouden dan op instorten staan. Stel je eens voor… dat bijna een miljard mensen door klimaatrampen moeten vluchten, niet genoeg eten hebben, dat er watertekort is en dat de landbouw niet meer kan produceren in grote delen van Afrika en Amerika.
Wat gebeurt er bij ongewijzigd beleid?
Zoals het nu gaat, stijgt de temperatuur deze eeuw wereldwijd gemiddeld zeker 4°C, terwijl het niet meer dan 2°C mag zijn. Veel mensen denken: o, lekker weer, wat boeit het? Maar 4°C stijging betekent al dat grote delen van de planeet onleefbaar worden; geen water, geen landbouw, geen eten, of juist onder water.
Ondanks de vele goede initiatieven is de CO2-uitstoot niet gedaald sinds 1990. Als de overgang niet lukt, dan wordt het niet heel gezellig op deze aardbol. Christine Lagarde zei als directeur van het Internationale Monetaire Fonds tijdens het Wereld Economisch Forum in Davos jaren geleden al: ‘Als we nú niets doen, ‘our children will be roasted, toasted, fried and grilled.’
De gewenste situatie? Hoe ziet uw ideale situatie eruit?
Verduurzaming zorgt voor veel meer landelijke stabiliteit en minder geldstromen naar het buitenland, een florerende interne markt en veel nieuwe banen. Dus ja, het levert echt alleen maar winst op. Als we nu investeren, hebben we later minder kosten.
Als je vanuit het energiesysteem kijkt, dan zijn binnen vijftien jaar:
- alle huizen energieneutraal en minimaal van het gas af;
- alle voertuigen elektrisch;
- de productieprocessen van de industrie fossielvrij, waarbij het wel belangrijk is dat ze niet omvallen.
In Nederland is alles aanwezig om in onze eigen energiebehoefte te voorzien. Het komt er dan gemiddeld op neer dat elke gemeente negen windmolens moet neerzetten en iedere persoon negen zonnepanelen moet plaatsen. Daarnaast moeten 4750 grote windturbines op zee worden geplaatst en moet diepe aardwarmte worden gebruikt voor bijvoorbeeld de kassen. Dat is overzichtelijk en haalbaar, al is het hierbij wel belangrijk dat we die energie kunnen opslaan.
Ik heb zelf ervaren hoe moeilijk het is om Duurzaamheid te verkopen. Ik ben langs de deuren in mijn wijk geweest om verduurzaming van woningen te verkopen. Wat zijn volgens u de drempels?
De grootste hindernis zit nog altijd tussen de oren. Beter gezegd: daar mist iets. En dat is het gevoel voor urgentie. Veel mensen hobbelen nog door, alsof er niets aan de hand is. Mensen beseffen onvoldoende wat de gevolgen zijn van klimaatverandering. Ze vrezen misschien te hoge kosten, of zeggen ‘2050? Ach, dan lig ik al in mijn kist.’ Met die mentaliteit stevent de wereld af op 3°C temperatuurstijging. Het klimaatprobleem is een wereldwijd probleem. Al die belanghebbenden, de landen en grote fossiele bedrijven, zijn ‘zeer vertragend’ en ‘een dodelijke cocktail’.
Daarom geef ik presentaties waarbij het eerste deel gaat over de urgentie, waar je licht depressief van wordt. Daarna, in het tweede deel, gaat het over de oplossingen, want die zijn er wel degelijk. Deze combinatie lijkt mensen meer aan te zetten tot actie dan wanneer ik alleen maar een leuk verhaal vertel.
Waarom zouden bestaande machten (landen als China, India, VS en grote bedrijven) hun posities opgeven?
Omdat zij al de negatieve gevolgen voelen. China heeft grote problemen met de luchtkwaliteit en waterschaarste. Niemand wil meer wonen in een ongezond China vanuit het buitenland. Daar begint de wal het schip al te keren en voelt men de urgentie. China schaalt ook veel sneller op als het gaat om zonne- en windenergie. Dat geldt ook voor India. In de VS speelt vooral de markt een rol, want echte duurzame energie is op veel plekken goedkoper dan kolenstroom en nucleaire energie. Ik hoop dat de volgende president anders is, want de huidige is een drama. Het besef in de VS dat er actie moet worden ondernomen op het gebied van klimaatverandering is bij velen wel groter geworden door de droogte, de bosbranden en de overstromingen. In Miami hebben ze regelmatig natte voeten. Je kunt op een gegeven moment je kop niet meer in het zand steken. Hopelijk gaat uiteindelijk de stem van het volk en de aantallen mensen die het anders willen, de boventoon voeren.
Stel dat het misgaat met de aarde, wie overleven er dan?
De aarde blijft wel bestaan, maar we verliezen wel veel soorten. Er zijn al rijke mensen die stukken hoger gelegen grond hebben gekocht en denken: daar kan ik overleven en dat ga ik met wapens verdedigen. De armste mensen die lager gelegen wonen, zijn de klos.
Nederland is een fossiel land met een extreem fossiele infrastructuur en u vindt dat de staat meer moet doen om de uitstoot van broeikasgassen te reduceren. U heeft de Staat gedaagd, want zij moet de burgers beschermen en klimaatverandering helpen voorkomen. Urgenda heeft de rechtszaak gewonnen om klimaatbeleid af te dwingen via de rechter. Wat is het effect geweest in Nederland?
Het resultaat is geweest dat in elk geval een kolencentrale eerder sluit. Daarnaast komt de regering met een nieuwe actielijst. Ik hoop dat ze daarmee de rechtsstaat in ere houden. Ook staat het onderwerp nog meer op de duurzaamheidsagenda en zet druk op het systeem om te versnellen.
Wat is het effect geweest internationaal?
Wereldwijd werd het vonnis beschreven als een keerpunt – nooit eerder was een Staat zo hard op de vingers getikt.Internationaal betekent deze uitspraak een steun in de rug voor alle klimaatzaken in andere landen.
Volgens mij veranderen mensen pas als ze het negatieve effect voelen. Nederland loopt nog niet onder en er is nog geen voedseltekort en waterschaarste. Hoe is het gevoel van urgentie toch te bevorderen?
Ik zeg weleens gekscherend: ‘Moeten we niet de Afsluitdijk doorsteken? Dan hebben we onze ramp en worden mensen wakker.’ De orkanen Katrina en Sandy hebben in Amerika wel enig effect gehad op de publieke opinie. Maar pas als zoiets vaker gebeurt, is de meerderheid van de mensen écht bereid om het roer om te gooien.
Welke positieve ontwikkelingen ziet u?
De techniek is er, het geld is er ook. Daarnaast is er een prijsdaling van zonne- en windenergie en is er een sterke ontwikkeling van de accu’s. Ik zie het wel de goede kant uit bewegen, alleen hebben we weinig tijd, ongeveer 10-15 jaar. Klimaatverandering aanpakken kan echt, als we maar willen.
Hoopgevend vind ik dat jongeren zich gaan roeren. Als tieners dat doen, moet dat ons aan het denken zetten.
| ‘Het kan als je het wilt’, luidt de ondertitel van het Urgenda-rapport Nederland 100% duurzame energie in 2030. |
In Trouw stond dat we in een ‘klimaatspagaat’ van ‘wel willen, maar weinig doen’, zitten. Ten opzicht van andere Europese landen heeft Nederland de slechte milieuscores. Welke gedragsverandering adviseert u?
Aan de consument
Afhankelijk van je budget kunt je minder vlees eten, minder spullen aanschaffen, zonnepanelen op je dak leggen of zelfs je huis energieneutraal maken. Minder vliegen helpt ook, meer openbaar vervoer en kijk of je volgende auto elektrisch kan worden.
Aan producenten
De productieprocessen van de industrie fossielvrij maken.
Aan de landelijke politiek
We missen op dit ogenblik leiderschap en de leidende partijen hebben weinig met klimaat. Ze zijn aan het dralen en vertragen door hun korte regeerperiodes. We hebben geen dertig jaar meer, maar vijftien jaar. We hebben haast. Klimaatverandering staat al voor de deur en is al zichtbaar. Bij de lokale politiek zie ik meer bestuurders die actief met verduurzaming aan de slag gaan.
Aan het onderwijs
In het onderwijs zit al het nodige over klimaatverandering. Dat moet doorgezet worden. Als het gaat om beroepsopleidingen, dan zullen er meer installateurs moeten komen die de nieuwe energiesystemen snappen. In het algemeen vind ik dat er meer juiste en correcte kennis verspreid moet worden. Er is nu veel onzin in omloop.
Voor allemaal raad ik aan: VERBETER DE WERELD. BEGIN. De opwarming van de aarde is hét probleem van deze eeuw is. Wachten is een luxe die je je niet meer kunt veroorloven. Wij kúnnen een leefbare wereld behouden, maar we laten straks een onleefbare wereld achter en dat is niet nodig!
